Inleiding
Michel Foucault (een Frans filosoof uit de tweede helft van de 20e eeuw) heeft in een interview eens de volgende vraag opgeworpen:
“Waarom kan deze lamp wel een kunstwerk zijn en mijn eigen leven niet?”
Daarmee daagde hij de toenmalige filosofie uit tot een nieuwe manier van filosofie bedrijven: de filosofie van de levenskunst. Die uitdaging is nadien door diverse filosofen opgepakt.
De cursus houdt een verkenning in van wat grote Westerse filosofen in de loop der eeuwen hebben gedacht. We zullen ontdekken dat ook veel Griekse en Romeinse filosofen bijdragen hebben geleverd aan wat we vandaag levenskunst noemen.
En ook dat de filosofie van de levenskunst een filosofie is van en voor gewone mensen. Voor het bedrijven van filosofie heb je natuurlijk wel een gezond stel hersens nodig maar een academische opleiding is zeker niet vereist. En levenskunst is iets van alledag – dus ook voor gewone mensen.
De cursus veronderstelt geen bijzondere voorkennis van filosofie. Maar wel de interesse en bereidheid om zich daarin te verdiepen. De cursus is daarmee bestemd voor gewone mensen die willen nadenken over de kwaliteit van hun eigen leven. Voor succesvolle deelname aan de cursus zijn daarom slechts vereist: interesse in filosofie en de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven.
Cursusleider: Evert Starink
Inhoud van de cursus
Het inhoudelijk gedeelte van de cursus bestaat uit 5 dagdelen. Gedurende die dagdelen worden inleidingen gegeven over diverse filosofen . Deze inleidingen worden afgewisseld met eenvoudige praktijkoefeningen. Gezamenlijk genomen levert dat een beeld op van wat levenskunst zou kunnen inhouden.
Aan het einde van de cursus wordt een reader verstrekt waarin de inleidingen zijn opgenomen.
De hierna opgenomen citaten uit het cursusmateriaal geven een eerste indruk van het gebodene.
Cursusplaatsen en kosten
De cursus wordt in de wintermaanden (oktober tot en met maart) in Rotterdam gegeven.
De cursus in Rotterdam bestaat uit 5 avonden (19.00 - 22.00 uur). De kosten bedragen 150 € per persoon.
In de zomermaanden wordt het “cursustoneel” verplaatst naar Latilly (Frankrijk).
De cursus te Latilly beslaat eveneens 5 dagdelen (ochtenden). Te Latilly wordt tevens overnachtingsmogelijkheid geboden in de vorm van een bed in een kamer die wordt gedeeld met een andere cursist. Er is een kamer met een enkel bed beschikbaar.
Sanitaire voorzieningen (douche, wastafel en toilet) van eenvoudige doch nette aard zijn beschikbaar voor gemeenschappelijk gebruik.
Tevens is er een woonkeuken die zich goed leent voor het gezamenlijk bedrijven van kookkunsten. De kosten bedragen 300 € per persoon.
Data: 4x 5 dagen in 2010 (Exacte datum volgt nog). Een eventuele voorkeur qua week mag gemailed.
Programma
Eerste dag:
Gelijk aan het begin van deze cursus al het begrip ‘Levenskunst’ omschrijven, is bar moeilijk. Maar bij het begrip ‘Levenskunstenaar’ hebben de meeste mensen meestal al snel bepaalde voorbeelden voor ogen: de levensgenieter, de morele held, de alleskunner, de verlichte geest.
Vreemd genoeg denken maar weinig mensen dan gelijk aan De Volharder: de mens die wordt geslagen door het lot en toch het hoofd boven water houdt. Robert Musil heeft eens gezegd: “U hebt er geen idee van hoeveel mensen kapot gaan terwijl ze het klaar spelen om te blijven overleven”.
Over Socrates:
Het is goed om even te kijken naar de oorsprong van het woord Ironie. Die ligt in het Grieks en had te maken met ‘verhullend ondervragen’. Socrates was er met zijn socratisch vragen (“Zeg met wat je bedoelt” gevolgd door de vraag: “Klopt die omschrijving ook?”) er op uit om van alles en nog wat aan onkruid op te ruimen dat de echte Waarheid - wat die ook moge inhouden- heeft overwoekerd: vooroordelen, vastgeroeste gewoontes en dito opvattingen , valse idealen, bijgeloof. Als dat alles is gelukt is het pas mogelijk om de ‘ware kennis’op te graven.
Dag 2:
Over Aristoteles:
‘Logos’ wordt daarmee het vermogen om op basis van beschouwend nadenken om te springen met van alles en nog wat om ons heen. De beste vertaling lijkt mij toe: verstand. Dat is niet in de eerste plaats de intelligentie van een wetenschapper. Maar veeleer: ‘gezond verstand’ waarover nogal wat gewone mensen beschikken in hun gewone leven.
‘Logos’ valt wellicht ook samen met de eerste zin in de Bijbel: In den beginne was er het Woord. Ik – als niet-godsdienstige – vermoed dat omdat ik mij niet kan voorstellen dat de Bijbelschrijvers hebben gedacht aan zoiets als een luid schallend “Wij van WC-eend adviseren……WC-eend” door het heelal in den beginne.
Over Aristoteles
Vervolgens ging Aristoteles op zoek naar wat ‘geluk’ zou kunnen inhouden. Een echt scherpe definitie hebben we niet gevonden. Maar wel drie vormen van geluk. Die zijn:
- het geluk van het vee: alles loopt op rolletjes, je hebt geen zorgen. Op tijd je natje en je droogje. Niets om over te klagen;
- het geluk van de burgerman: je medemensen zien je zitten. Ze vinden je een toffe peer. Je bent een graag geziene gast op feestjes. Een voorbeeld voor zeer velen.
- het geluk van de filosoof: soms breekt een inzicht bij je door. Ineens `snap je het`. Vallen de puzzelstukjes op hun plaats.
Aristoteles vond al die vormen van geluk belangrijk.
Dag 3:
Over Epicurus:
Over de ethiek van Epicurus heb ik gezegd dat die ‘berekenend’ is. Ik bedoel daarmee niet dat je met een soort van kasboek moet rondlopen om te kijken wat dingen ons kosten of opbrengen in termen van genot - hoewel Epicurus zeker zegt dat het goed is om je teweer te stellen tegen ‘consu-meerderen’.
Maar wel als een rationeel-analytische manier van kijken naar alle dingen die dagelijks op ons af komen. Waardoor we ons kunnen laten voortdrijven als we niet uitkijken. Ongewild dan – maa$$$r toch…..
Over de Stoïcijnen:
De stoïcijnse a-pathie is in bijna alles het tegendeel van de apathie die wij vandaag als begrip kennen: doffe berusting, volslagen passiviteit. De stoïcijnse a-pathie houdt juist in: opkomende gevoelens en emoties (‘pathos’) waarnemen en vervolgens op afstand zetten. Als er emoties en gevoelens opkomen, dan wachten. De stoïcijnse a-pathie is daarmee zeer waakzaam. Is bepalend voor de actie die je gaat ondernemen. Is daarmee actief en activerend.
Dag 4:
Over de moderne mens:
Een iets positievere duiding van de moderne mens is die van de ‘flexibilteits-mens’. De mens van snelle verandering van beroep, veel reizen, meerdere relaties enzovoorts. Maar ook voor die mens kan gelden dat hij behoorlijk in verwarring kan zijn over zijn echte identiteit. Een zekere Zygmunt Baumann (een Engels socioloog) wijst op de consequenties van een dergelijk flexibiliteits-leven:
“Constant word je geconfronteerd met een of ander risico. Als je je aandacht vestigt op een bepaalde mogelijkheid en een bepaalde keus doet, weet je nooit zeker of je intussen andere opties, die wel eens veel aardiger kunnen zijn, of winstgevender, niet misloopt. Welke keuze je ook maakt: de vreugde van het kiezen wordt altijd ietwat getemperd door het vermoeden dat er vele keuzemogelijkheden waren die je links hebt laten liggen. Daar betaal je een hoge prijs voor, vooral in psychologisch opzicht.”
Dohmen legt enkele stevige parallellen tussen de beeldhouwkunstenaar en de levenskunstenaar. Maar wijst ook op essentiële verschillen. De beeldhouwer begint aan een bepaald beeld en eens is dat beeld klaar en begint hij na verloop van tijd een nieuw beeld. De levenskunstenaar is met maar een werk bezig gedurende zijn hele leven: zijn leven.
Daarnaast is de levenskunstenaar tegelijkertijd beeldhouwer en het beeld : het beeld houwt zijn eigen beeld en doet dat met zichzelf.
Wij lijden ons leven in bepaalde ‘levens-domeinen’ : ons gezin, ons werk, onze hobby’s, onze vrienden. En zo zijn er waarschijnlijk nog wel meer van die domeinen te bedenken. En binnen die domeinen sub-verdelingen: sub-domeinen. Of segmenten en sub-segmenten.
Schmid voegt daar enkele nieuwe domeinen van recente datum aan toe: Ons leven in de ecologie. En ons leven in Cyber-space. En geeft daarbij aan hoe we ook daar ‘levenskunstig’ op (of in) zouden kunnen acteren.
Op (in) al die domeinen manifesteren we onszelf. ‘Acteren’ we. Spelen we de rollen die van ons verwacht worden. En die we het beste menen te kunnen spelen. Alsof we een soort van acteur zijn. Passen we ons aan het toneelspel aan en aan de rol die van ons wordt verwacht.
Maar in al die segmenten en al die rollen nemen we ook steeds onszelf mee. Wie is dat: onszelf? Die mens achter dat masker van de acteur met die vele rollen?
Dag 5:
Vandaag is de dag van de oogst. De afgelopen dagen hebben we een aantal ‘basisnoties’ of ‘vertrekpunten van denken’ over levenskunst de revue zien passeren. Ikzelf kom tot ongeveer 10 van die noties. Op basis daarvan ook ongeveer ‘technieken’ van levenskunst. Ik schat toch al gauw een stuk of 25. En daarmee is het repertoire van de levenskunst bepaald nog niet volledig.
Laten we vandaag - bij wijze van recapitulatie en afsluiting - eens kijken wat bij ieder van jullie als basisnoties en technieken is blijven hangen. Dan zullen we ongetwijfeld verschillen zien en dat is helemaal niet erg. Eigenlijk juist heel mooi, toch?
Verder stel ik voor dat we vandaag van gedachten wisselen over de vraag of jullie daarnaast nog andere ‘basisnoties’ hebben. En technieken. Die je al had – zonder dat je je dat misschien bewust was. | 
